19mei

Voorjaarscongres 2017: het raadslid in de schijnwerper

Gemeenteraden bedrijven geen politiek meer, maar verliezen zich in jargon en beleidsstukken en besturen feitelijk mee met het college van burgemeester en wethouders. Om de lokale democratie nieuw leven in te blazen, zal dat als eerste moeten veranderen, luidde de stelling van John Bijl tijdens het Voorjaarscongres 2017 van de VNG afdeling Utrecht. “Mijn oproep aan raadsleden zou zijn: ga weer politiek bedrijven. Leg je oor te luister in de samenleving en ontdek waar het in het debat met het college echt over zou moeten gaan. Dat komt de kwaliteit van het raadswerk alleen maar ten goede. En minstens zo belangrijk: de burger snakt ernaar.”

Het was een hartelijke ontvangst, die de deelnemers aan het Voorjaarscongres ten deel viel. Twee dames in Spakenburger klederdracht wezen de weg naar de congreslocatie en burgemeester Melis van de Groep heette namens gastgemeente Bunschoten de aanwezigen van harte welkom in het stadion van SV Spakenburg, waar voor de gelegenheid zelfs de tekst op de reclameborden langs het veld was aangepast. 

Eenmaal binnen sprak ook voorzitter Maarten Divendal een kort welkomstwoord, waarna de Algemene Ledenvergadering en behandeling van huishoudelijke zaken aan de orde was.  

  • Klik hier voor het conceptverslag van de algemene ledenvergadering. 

Aansluitend gaf burgemeester Frans Backhuijs van Nieuwegein in de hoedanigheid van voorzitter van de bestuurlijke klankbordgroep Samen Organiseren van de VNG een korte toelichting op deze nieuwe manier van gemeentelijke samenwerking op uitvoeringsniveau. “We zoeken naar manieren om de kracht van gemeenten zelf beter te benutten, en die ook als vliegwiel te laten werken voor het verbinden en versnellen van gezamenlijke gemeentelijke uitvoering. Het is een project door en voor gemeenten. We gaan niet top down vertellen wat we als vereniging gaan doen. We signaleren van onderop wat er nodig is en welke oplossingen in de gemeentelijke praktijk blijken te werken. En die oplossing schalen we vervolgens op. Gemeenten zijn nog te vaak zelf het wiel aan het uitvinden, terwijl het in andere gemeenten al goed geregeld is. Dat kan anders, beter en vooral sneller.”

Meedoen is gewenst maar gebeurt op vrijwillige basis. Maar volgens Jantine Kriens, algemeen directeur van de VNG, gaat Samen Organiseren pas echt werken als ook alle gemeenten eraan gaan meewerken. “Ik merk dat het gedragen wordt. Als gemeenten zijn we nu al een voorbeeld voor de rijksoverheid. Gemeenten blijken veel beter in staat te zijn om samen op te schalen dan de departementen.”

 

  • Klik hier voor meer informatie over Samen Organiseren.

 

Het plenaire deel van het Voorjaarscongres, waarvoor Elisabeth van den Hoogen als gespreksleider optrad, had als titel meegekregen ‘Raadslid in de schijnwerper – op weg naar de verkiezingen in 2018’. Een terechte titel, had John Bijl, directeur van het Rotterdamse Periklesinstituut en columnist van Binnenlands Bestuur, al eerder in een interview met vngutrecht.nl verklaard. “Dat is precies wat we nodig hebben: meer aandacht voor de rol en positie van het gemeenteraadslid. Want raadsleden zijn op dit moment zonder uitzondering onderbetaald en overbelast.”

  • Klik hier voor het interview met John Bijl.

Als keynote speaker van het Voorjaarscongres herhaalde hij die stelling nog maar eens.  Want: “Het raadslidmaatschap is mij dierbaar. Maar het gaat niet zo goed. De lokale democratie wordt van alle kanten aangevallen. Het moet anders, klinkt het dan. Tot aan opheffing toe. Waarom? Omdat de burger eigenlijk altijd wel ontevreden is. Mensen teleurstellen is in de politiek een beroepsrisico geworden.”

Daarom moet juist een orgaan als de gemeenteraad terugkeren naar de essentie. Bijl: “Democratie draait wat mij betreft om een ding: deliberatie: het hebben van een goed gesprek. Juist met dat delibereren gaat het niet goed. Gemeenteraadsvergaderingen zijn overweldigend saai geworden, niet in de laatste plaats door het gebruik van vakjargon. Te vaak wordt de ideologie achter verhullend taalgebruik verstopt. Daardoor vindt er geen echt debat meer plaats. Raadsleden zijn bovendien teveel van politici tot zijlijnambtenaren verworden, en lijken nog slechts te fungeren als verlengstuk van het college. Daar staat de verandering in een polariserende samenleving diametraal tegenover. Terwijl de dynamiek uit de gemeenteraad is verdwenen, is die in de samenleving juist toegenomen.”

‘Leer politiek bedrijven’

De oplossing is niet eenvoudig, erkent Bijl. “Raadsleden moeten namelijk weer leren politiek te bedrijven. Dat komt de kwaliteit van het raadsbesluit alleen maar ten goede, omdat het college wordt geprikkeld beter zijn werk te doen. En de burger snakt ernaar.”

Want juist het feit dat de lokale politiek niet aansluit bij wat er in de lokale samenleving leeft maakt dat de opkomst voor gemeenteraadsverkiezingen alleen maar daalt. “Dat zegt veel over de staat van de democratie. Alleen als de politiek ergens over gaat, komen de mensen wel naar de stembus. Ik verwacht dan ook dat de komst van Denk en PVV in veel gemeenten zal leiden tot een hogere opkomst. Want het gaat weer ergens over. Stiekem hoop ik dan ook dat we de komende tien maanden politiek gaan bedrijven met elkaar. Laat de mensen zien dat ook op lokaal niveau hun stem ertoe doet.”

Daarnaast moet er meer worden geïnvesteerd in het raadslidmaatschap. “Wij hebben er bepaald niet voor gezorgd dat het de lokale politicus makkelijk wordt gemaakt om politiek te bedrijven. Investeer daarom voor alles meer in het raadslidmaatschap. En mijn oproep aan de raadsleden zelf zou zijn: ga politiek bedrijven. Leg je oor te luister in de samenleving, en vorm je op basis daarvan een mening. Dwing daar in het democratische proces ook de benodigde ruimte voor af bij het college. Als we dat niet doen vrees ik het ergste. Wanneer we raadsleden als een eenzame pinguïn op een ijsschots laten staan, vrees ik dat we op enig moment de democratie kunnen sluiten.”

Gevoelige snaar

In het aansluitende debat met de deelnemers bleek Bijl een gevoelige snaar te hebben geraakt. “Raadsleden laten teveel over zich heen lopen”, zo klonk het. En: “raadsleden stellen zich te volgzaam op.”

Op zijn beurt wees burgemeester Wouter de Jong van Houten op de invloed van coalities. “Coalitievorming grijpt enorm in op de werking van de lokale democratie. Een coalitieakkoord legt het beleid op hoofdlijnen vast en beperkt het democratisch proces. Daar moeten we ook iets mee. Kom tot minder vastgezette coalitieakkoorden en geef meer ruimte aan meningsvorming.”

Marco Hollemans, raadslid te Woerden bracht in dat raadsleden met een enorme achterstand kampen. “Wij zijn met 31 raadsleden en hebben te maken met een organisatie van 300 ambtenaren. We kregen eerder te maken met soms wel 150 pagina’s tellende beleidsstukken. Dat maakte het wel lastig. Daarom doen we het in Woerden nu anders: kortere beleidsstukken en agendabepalend werken. Maar dat is enorm wennen.”

Franca Kerstens, raadslid in Utrechtse Heuvelrug zei een groot aantal gesignaleerde problemen niet te herkennen. “Wij hebben een raadsbreed gedragen collegeprogramma afgesproken. En daarnaast werken wij heel veel samen met zowel het college als de ambtenaren. Niet in de laatste om al van tevoren in gesprek te kunnen gaan met de mensen die het betreft. Wij werken dus al op een andere manier.

Dichtgetimmerde coalitieakkoorden

Joris Kneppers, raadslid Ronde Venen: “Wij zijn nog op zoek naar manieren om deze problemen op te lossen. Het voorkomen van dichtgetimmerde coalitieakkoorden is een deel van de oplossing. Laat het nu eens open.”

Wethouder Alberta Schuurs van Ronde Venen toonde begrip daarvoor. “Maar ik zie ook heel veel momenten dat dat gesprek wel gevoerd kan worden. En bedenk wel: je kunt niet te laat beginnen met spreken. Dan is het papieren proces te ver gevorderd.”

Toch bleek er veel steun voor de stelling van Bijl dat raadsleden het eerste jaar van hun periode geen stukken moeten lezen. Zoals Erika Spil, wethouder van Bunnik: “Daar ben ik het mee eens. Veel rijkstaken worden overgeheveld naar de gemeenten: dat maakt het ook voor raadsleden veel complexer. Je kunt beter in kennisontwikkeling investeren gedurende dat eerste jaar.”

Pieter Verhoeve, burgemeester van Oudewater: “We houden raadsleden teveel binnen met teveel en te moeilijke stukken. Maar ze helemaal loslaten vind ik ook weer te ver gaan. Investeren in feitenkennis is ook belangrijk.”

Raadslid Leonie Minnee van Ronde Venen wees op de relatie met de verkiezingsprogramma’s. “Daarin staan vaak heel veel details. En hoe meer details, des te lastiger is het om politiek te bedrijven.”

Daar bleek John Bijl het van harte mee eens. “Verkiezingsprogramma’s zijn te veel bestuursprogramma’s geworden. Beperk je tot de hoofdlijnen, die laten veel beter zien waar je als partij voor staat.”

Workshops

Na een korte pauze konden de deelnemers een workshop volgen. De workshop ‘de rollen van het raadslid’ werd verzorgd door Gerben Karssenberg, gemeentesecretaris van Wijk bij Duurstede en raadslid in Arnhem.  In Arnhem wordt momenteel geëxperimenteerd met acht ‘wijkteams leefomgeving’, met daarin gemeenteambtenaren die voortaan in de wijk werken. De gemeenteraad heeft 101 miljoen euro uit de gemeentebegroting gehaald (op een totaal van 800 miljoen) en verdeeld over de wijkteams. Die mogen het geld samen met de bewoners besteden. De raadsleden van Arnhem zijn er volgens Karssenberg echter nog niet uit of het nou wel zo’n goed idee was. Hebben ze zelf nog wel wat te zeggen? Ook de aanwezigen in de workshop van Gerben Karssenberg hadden twijfels. Wat nu als de bewoners besluiten dat er geen cent meer naar de riolering in de wijk gaat? De gemeenteraad weegt tenminste het algemeen belang mee, merkte een aanwezig raadslid op. Een ander was optimistischer: Bewoners zullen heus wel verantwoord met het budget omgaan. En als de wijkbewoners het eens zijn over een plan, moet de raad dat niet achteraf weer willen wijzigen. Dat gebeurt nog te vaak, wat de politici ongeloofwaardig maakt.

Klik hier voor meer informatie over de wijkteams in Arnhem.

Frank Speel, programmamanager Lokale Democratie in Beweging en Anne Jet Plat, senior beleidsmedewerker Politieke Ambtsdragers bij het ministerie van BZK, tekenden voor de workshop ‘De raad in spagaat – over nieuw samenspel tussen politieke ambtsdragers’. Centraal stond het programma Lokale democratie in beweging. “Een doe- en experimenteerprogramma, waarbij we veel in de regio zijn”, aldus Speel. “Alle beroeps- en belangenverenigingen werken hierin samen. Dat is uniek.” Het programma zoekt naar lokale innovaties in de relatie tussen raad, college, gemeentesecretaris en ambtelijke organisatie en bekijkt hoe die in andere gemeenten kunnen worden toegepast. Plat: “We hebben het vaak over versterken van de raad, maar het gaat ook over het versterken van het samenspel met het college en de gemeentesecretaris.” Hierover gaat bijvoorbeeld de publicatie ‘De tango van wethouder en ambtenaar’ . “Net als in de dans is het soms een kwestie van elkaar vasthouden en soms van elkaar loslaten”, aldus Frank Speel.

De workshop ‘Staat van Utrecht’ werd gegeven door Jeannine van Bree, projectleider Natuur en Milieufederatie Utrecht (NMU). De Staat van Utrecht is op 30 maart gelanceerd en biedt een schat aan informatie die zowel benut kan worden bij het opstellen van de gemeentelijke begroting als de verkiezingsprogramma's van politieke partijen. “De Staat van Utrecht geeft inspiratie voor de komende raadsperiode”, aldus Van Bree, die vervolgens in de workshop behandelde op welke wijze de geboden informatie kan worden ingezet.

  • Meer informatie: www.staatvanutrecht.nl
  • Donderdag 1 juni 2017 houden de VNG afdeling Utrecht en Netwerk2040 een inspiratiesessie over de Staat van Utrecht in het Stadshuis Nieuwegein. Klik hier voor meer informatie en uw aanmelding.

Van elkaar leren

Na afloop van de workshopronde sprak John Bijl nog een column uit. Hij pleitte bij die gelegenheid vooral ook voor “bedrijfsspionage op gemeentelijk niveau”. Volksvertegenwoordigers kunnen nog heel veel van elkaar leren en ook inspiratie opdoen om het een keer anders te doen. Los van collegestukken en coalitieakkoorden. Raadsleden moeten zich vrijer kunnen bewegen, maar dat vereist ook dat we serieuzer naar de ketenen kijken die we onszelf aandoen. Want die zitten in onszelf: in onze cultuur maar ook in onze eigen naïviteit. De manier waarop wij denken uitvoering te kunnen geven aan democratie lijkt erop te wijzen dat we vinden dat alles vanzelf moet gaan. Maar dat is niet zo. Politicus zijn is een ambt waar vaardigheden bij horen en wat moeilijk is. Democratie gaat niet vanzelf. Ik hoop dat u zich na vandaag niet alleen bewust bent geworden van uw eigen ketenen, maar ook dat u eens gaat praten met elkaar, uw griffier en anderen over het verbreken ervan. Houd uzelf en anderen de spiegel voor. En help elkaar om tot verbetering te komen.”

De VNG afdeling Utrecht wil daar graag bij helpen, zo besloot voorzitter Maarten Divendal het Voorjaarscongres. “In de zoektocht naar een verdere versterking van de gemeenteraad willen wij als netwerkorganisatie zeker een rol spelen. 

  • Klik hier voor het programma van het Voorjaarscongres 2017.
  • Klik hier voor de deelnemerslijst.