Henk Beltman: vormgeving participatie is nog steeds een zoekproces

10-10-18

Henk Beltman

De meeste Utrechtse gemeenten hebben serieus de intentie om burgers veel meer bij de invulling en uitvoering van beleid te betrekken. De wijze waarop dat moet gebeuren is echter volop onderwerp van discussie. “Het is nog een hele zoektocht.”

Aldus Henk Beltman, medewerker van het programma burgerparticipatie nieuwe stijl en projectleider van Zorgbelang Gelderland/Utrecht. Hij bracht voor de VNG afdeling Utrecht en Movisie in kaart hoe het staat met burgerparticipatie bij gemeenten in de provincie Utrecht. Daartoe analyseerde Beltman een aantal collegeprogramma’s en coalitieakkoorden, die na de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2018 tot stand zijn gekomen. 

Het is een feit dat alle onderzochte gemeenten in meer of mindere mate aandacht besteden aan het vergroten van de betrokkenheid van inwoners. “De energietransitie, de invoering van de Omgevingswet, de transformatie van het sociaal domein: op veel fronten komen er nogal wat veranderingen op gemeenten af. En daar willen ze graag samen met hun inwoners invulling aan geven.”

Onaf zoekproces

Die houding is een logisch gevolg van de wens om op lokaal niveau een inclusieve samenleving vorm te geven, waarin iedereen op volwaardige wijze kan meedoen. Daarnaast speelt het streven naar vernieuwing van de lokale democratie een rol. 

Beltman: “Gemeentebesturen vinden dat de betrokkenheid van burgers niet hoort te stoppen bij het meedoen aan een inspraakavond of het bijwonen van een gemeenteraadsvergadering. Daarom zie je dat ook allerlei vormen van burgerparticipatie ontstaan: van de instelling van een formele adviesraad tot een burgertop of burgerjury. Alle plannen delen de nadrukkelijk uitgesproken intentie dat men samen met de burger aan de slag wil.”

Tegelijkertijd bespeurt hij echter een zekere ongemakkelijkheid. “Burgers willen in principe altijd meepraten. Sommige heel veel, andere juist heel weinig. De vraag waar gemeenten mee worstelen is:  hoe kunnen we de nieuwe wensen die daaruit voortvloeien in vervulling laten gaan, en wat betekent dat voor de verhoudingen tussen en met het college van burgemeester en wethouders en de gemeenteraad. Je ziet dat men nog op zoek is naar een nieuwe vorm van gezamenlijkheid. Het is een onaf zoekproces.”

Vijf actiepunten

In zijn notitie onderscheidt Beltman vijf actiepunten om burgerparticipatie een stap verder te krijgen. “Stap één is het ontwikkelen van een visie. Hoe kijken wij als gemeente aan tegen burgerparticipatie? Het is inmiddels echt een containerbegrip geworden, dus het is goed om zo concreet mogelijk aan te geven hoe de gemeente er zelf tegenaan kijkt.”

Vervolgens is het zaak te bepalen welke rol de gemeente moet spelen. “Is zij er om burgerparticipatie te sturen en aan te sturen? Of is het juist de bedoeling om burgers zelf het initiatief te laten nemen en moet de gemeente dat faciliteren? Het antwoord daarop hangt in sterke mate af van wat je als gemeente wil bereiken en wat de omstandigheden zijn, niet alleen op gemeentelijk maar met name ook op wijk – of buurtniveau.”

Het derde punt is dat de gemeente moet zorgen voor een verscheidenheid aan vormen. “Niet iedereen is geïnteresseerd in lange vergaderingen. Jongeren zien juist veel meer in snel contact, liefst digitaal of anders via een korte praatsessie of pizza meeting. Dat is een totaal andere wereld. Aan de andere kant heb je ook  te maken met mensen die op enige afstand staan van de samenleving. Om die groep erbij te betrekken zul je daar als gemeente gericht op moeten investeren.”

Meer dan een ritueel

Een nog onbelicht actiepunt: stel via het gemeentelijk inkoopbeleid eisen aan instellingen om serieus invulling te geven aan participatie. “Wijkteams en zorginstellingen hebben allemaal wel een min of meer rituele vorm van participatie. Je kunt je afvragen hoeveel impact dat heeft en hoe afhankelijk de cliënten zich daarin voelen. De gemeente kan eisen dat men ook andere vormen van participatie ontwikkelt dan de obligate cliëntenraad. Zorg er werkelijk voor dat mensen het gevoel hebben dat ze weer grip krijgen.”

Tot slot is er het ‘right to challenge’. “Stel mensen in de gelegenheid om gemeentelijke taken over te nemen als ze menen het sneller, efficiënter of goedkoper te kunnen.”

Het zijn vijf lijnen waarlangs gemeenten burgerparticipatie op gang kunnen brengen. Beltman: “Dit gaat verder, breder en dieper dan simpelweg de burger raadplegen. Gemeenten moeten zich uitgedaagd voelen om zoveel mensen te laten meedoen. Laat de burger zich weer eigenaar voelen, van de lokale democratie maar met name van hun eigen leven en leefomstandigheden. Want dat gevoel zijn heel veel mensen kwijtgeraakt.”

Participatie-elite

Het is de vraag in hoeverre meer betrokkenheid van individuele burgers ten koste gaat van de kwaliteit en het democratisch niveau van de gemeentelijke besluitvorming. “Dat is een bezwaar van de participatie-elite. Alsof slechts een deel van de inwoners erbij betrokken kan worden: liefst hoog opgeleid en met verstand van zaken. Dat zie ik dan maar als een democratische uitdaging. Er zijn inmiddels allerlei manieren om mensen die er niet voor hebben doorgeleerd erbij te betrekken. En soms is het gewoon zo dat burgers meer weten dan gemeentelijke instanties. Die denken vaak in formats, terwijl burgers van de praktijk uitgaan. Wanneer experts worden aangevuld met burgers als ervaringsdeskundigen betekent dat niet automatisch dat de kwaliteit van besluitvorming afneemt. Integendeel zelfs.”

De angst van Beltman zit hem veel meer in de kans dat mensen afhaken omdat er te weinig met hun inbreng gedaan wordt. “Daarom is verwachtingsmanagement ook heel erg belangrijk. Je wilt mensen betrekken zonder teveel verwachtingen te scheppen. Je moet aangeven wat de verwachte bijdrage precies is, en wat er met de resultaten van de participatie gebeurt. Dat is cruciaal.”

Duidelijk is dat burgerparticipatie het stadium van de modegril voorbij is. “Het is echt een serieuze trend. Iedereen vindt dat dit moet. De vraag is nu welke vorm het zal gaan krijgen en hoe iedereen hiermee omgaat. Pakt de burgemeester het op of de wethouder? Hoe stelt de gemeenteraad zich op? En het ambtelijk apparaat?  Is er te veel of juist te weinig drang tot vernieuwing? Het is bemoedigend dat vrijwel iedere gemeente het voornemen heeft invulling te geven aan burgerparticipatie. Nu de uitvoering nog.”

  • Klik hier voor de notitie in pdf-formaat
  • In december houden de VNG afdeling Utrecht, Zorgbelang Gelderland/Utrecht en Movisie een bijeenkomst over burgerparticipatie. Binnenkort vindt u op deze website meer informatie.