06dec

Thema-avond Formeren, zo kan het ook!

Foto: Tom Verhoeve

In de aanloop naar de komende gemeenteraadsverkiezingen zouden partijen zich serieus moeten buigen over de vraag of het traditionele formatieproces nog wel volstaat. Anders formeren levert namelijk behoorlijk wat voordelen op voor de lokale democratie.

Nu de voorbereidingen voor de gemeenteraadsverkiezingen van woensdag 21 maart 2018 op gang komen, nadert ook het moment dat raadsfracties met elkaar in gesprek gaan over het formeren van een nieuwe coalitie en een daaraan gekoppeld akkoord.

Tegen die achtergrond hielden de VNG afdeling Utrecht en het landelijke programma ‘Lokale Democratie in Beweging’ (ministerie BZK en de landelijke VNG) in de raadzaal van het stadhuis van IJsselstein de bijeenkomst ‘Formeren, zo kan het ook!’ over alternatieve vormen van formeren.

Patrick van Domburg, burgemeester van gastgemeente IJsselstein, toonde zich in zijn welkomstwoord wat sceptisch. “Maar dat neemt niet weg dat we als bestuurders altijd om ons heen moeten blijven kijken: wat is er nog meer te koop?”

Veel, zo stelde avondvoorzitter Frank Speel, programmamanager van het doe- en experimenteerprogramma ‘Lokale Democratie in Beweging’. “Let wel: er bestaat geen mal voor anders formeren in elke situatie. Maar het is goed om het eens met elkaar te hebben over de ervaringen die inmiddels met een groot aantal varianten zijn opgedaan. Welke voor- en nadelen heeft het om anders te werk te gaan? En wat kunnen we ervan leren?”

Dat is ook precies de achtergrond van de programma’s ‘Lokale Democratie in Beweging’ en ‘Democratic Challenge’, die met steun van de landelijke VNG en het ministerie van BZK, een groot aantal experimenten hebben begeleid en in kaart hebben gebracht. Deze zijn te vinden op de nieuwe website: www.lokale-democratie.nl.

Lage waardering

Dat de democratie volop in beweging is, moge duidelijk zijn, zo stelde gastspreker Hans Alberse, trainer ‘Versterken lokale democratie’ en oud burgemeester, wethouder en raadslid. “De afgelopen 30 jaar is er meer veranderd dan in de 300 jaar daarvoor. Ook uit oogpunt van normen en waarden, idealen en doelen.”

De democratie als systeem kan zonder voorbehoud op een hoge waardering rekenen. “De democratie scoort gemiddeld een 8 als rapportcijfer. Tegelijkertijd krijgt de politiek als vertegenwoordiger van die democratie slechts een 4,3. Daar word ik een beetje droevig van. Je probeert het immers goed te doen. Je bent betrokken en zet je in voor het lokale belang. En dan word je zo laag gewaardeerd. Hoe komt dat nou?”

Het heeft volgens hem veel met democratische waarden te maken, zoals begrijpelijkheid van het beleid, de openheid en transparantie van het besluitvormingsproces, maar ook de eerlijkheid en geloofwaardigheid van politiek en bestuur. 

Inspiratieboekje

Zaken die allemaal aan bod komen bij alternatieve vormen van formeren, zo stelde Yolanda Adel van de Raad voor het openbaar bestuur (Rob). Het Rob komt in februari 2018 met een Inspiratieboekje, waarin 10 gemeenten over hun ervaringen met anders formeren vertellen. Een van die gemeenten is Utrechtse Heuvelrug.

“De meerwaarde ligt vooral in een groter draagvlak voor wat je als gemeentebestuur wilt bereiken. Het contact met de samenleving wordt intensiever. Je gaat het gesprek met je inwoners aan over wat voor hen belangrijk is en houdt daar vervolgens ook rekening mee bij het opstellen van je collegeakkoord. Door aan de voorkant van het proces beter te luisteren naar wat er leeft in samenleving, neemt het vertrouwen van de burger alleen maar toe. Hij merkt immers dat hij serieus genomen wordt.” 

Voor het welslagen van alternatieve vormen van formeren zijn openheid en vertrouwen cruciaal. “Zowel het bestuur als de ambtelijke organisatie moet het in haar DNA hebben dat zij de samenleving actief wil betrekken bij de formulering van beleid. Met name ook de driehoek van burgemeester, griffier en gemeentesecretaris moet erop zijn toegerust. Zij moeten in staat zijn te verbinden, te ondersteunen en richting te geven.”

Ontwerpvraagstuk

Er zijn allerlei verschillende manieren om het formatieproces anders vorm te geven. Dat varieert van het raadsbrede coalitieakkoord en het procesakkoord (afspraken over het proces om tot beleidsafspraken te komen) tot het consentmodel (besluitvorming vindt plaats als niemand principiële bezwaren heeft) en het consensusmodel (besluitvorming vindt plaats als iedereen voor is). 

Veranderarchitect Rob van der Eyden ziet het formatieproces dan ook vooral als een ontwerpvraagstuk. Zelf heeft hij vanuit het Sociocratisch Centrum en binnen de werkgroep Anders Formeren van Code Oranje de nodige ervaring opgedaan met de consent methode, die is gehanteerd bij de formatie in Utrechtse Heuvelrug.

Anders formeren draait volgens Van der Eyden om verbinding en niet om politieke strijd. Het leidt tot co-creatie en transparantie in plaats van achterkamertjespolitiek. En het resultaat is een flexibel en geen dichtgetimmerd akkoord. Maar daarmee stopt het vervolgens wel: “Zie het als verschillende pannen soep. Er bestaat geen standaard recept voor hoe het formatieproces eruit zou moeten zien. Het vereist maatwerk. Iedere gemeente is anders en zal dus ook andere keuzes maken met betrekking tot de ingrediënten die zij wil gebruiken.”

Dat heeft ook te maken met de problemen die men ermee wil oplossen. “Dient het de polarisatie in de politiek tegen te gaan, of moet het draagvlak vergroot worden? Wil het lokale bestuur snel kunnen reageren in een steeds dynamischer wereld? Of wil men de kloof tussen overheid en burgers overbruggen en de energie, de kennis en de kunde van de lokale samenleving beter benutten?”

  • Klik hier voor de presentatie van Rob van der Eyden.

Compromis versus debat

Uit de reacties van de deelnemers bleek dat met name de combinatie van al die problemen maakt dat er steeds meer naar andere manieren van formeren wordt gekeken. Een van de deelnemers: “Wij willen een college dat staat voor de inwoners en in de raad tot besluitvorming komt met wisselende meerderheden. Wij willen af van de polarisatie: oppositie en coalitie.”

Daar zit een keerzijde aan, aldus een andere deelnemer. “Wij zoeken als raad continu het compromis in plaats van het debat. Daardoor verandert het politieke landschap. Dat is voor ons nog wel een vraag: hoe behoud je de politieke diversiteit en identiteit zonder in te leveren op de kwaliteit van de dialoog?”

Volgens Hugo Prakke, fractievoorzitter van D66 in Utrechtse Heuvelrug heeft het consent-model in zijn gemeente in ieder geval gewerkt. “We hebben in twee maanden tijd samen met onze inwoners het collegeprogramma geformuleerd, dat nu ook op raadsbrede steun kan rekenen. Door burgers aan de voorkant bij de beleidsvorming te betrekken voorkom je weerstand aan de achterkant.”

Welke invulling het anders formeren ook krijgt, volgens Rob van der Eyden is het met name van belang om er ruim voor de verkiezingen werk van te maken. “Initieer een lokale inspiratiebijeenkomst of ontwerpsessie over het formatieproces. Breng een motie in over het uitwerken van mogelijke scenario’s voor het formatieproces, of schrijf er iets over in het eigen verkiezingsprogramma. Het hoeft niet meteen heel ingrijpend te zijn. Anders formeren kan ook in kleine stapjes. Maar spreek er wel over. Met elkaar, en zeker ook met uw inwoners.”